Nong hàm cho trẻ: khi nào cần, có đau không và chăm sóc ra sao

Nong hàm cho trẻ là phương pháp dùng khí cụ để mở rộng dần cung hàm trên khi hàm bé hẹp. Bác sĩ thường chỉ định khi bé bị cắn chéo răng sau hoặc hàm thiếu chỗ cho răng vĩnh viễn mọc. Nong hàm thường làm khi bé còn đang lớn, phổ biến ở tuổi thay răng khoảng 7–11 tuổi.

Nong hàm cho trẻ là gì?

Đó là cách dùng một khí cụ gắn hoặc tháo lắp trong miệng để tạo lực nhẹ, làm cung hàm trên rộng ra từng chút. Khi cung hàm rộng hơn, răng hàm trên khớp đúng với răng hàm dưới và có thêm chỗ cho răng vĩnh viễn.

Nong hàm thường là một bước trong chỉnh nha sớm, không thay thế cho niềng răng toàn diện. Sau khi nong, một số bé vẫn cần niềng thêm khi đã thay đủ răng. Bố mẹ xem thêm bài chỉnh nha sớm cho trẻ 6–12 tuổi.

Khi nào trẻ cần nong hàm?

Bác sĩ thường cân nhắc nong hàm khi hàm trên của bé hẹp hơn hàm dưới, dẫn đến cắn chéo răng sau, hàm trượt lệch một bên khi cắn, hoặc răng thiếu chỗ nghiêm trọng. Quyết định dựa trên khám và phim, không chỉ dựa vào nhìn bên ngoài.

Những dấu hiệu bố mẹ có thể để ý:

1. Khi bé cắn, một hoặc vài răng hàm trên nằm phía trong răng hàm dưới.
2. Cằm hoặc đường giữa răng lệch sang một bên mỗi lần cắn.
3. Vòm miệng hẹp và sâu, cung răng hình chữ V.
4. Răng cửa mọc chen chúc vì thiếu chỗ.
5. Bé thở bằng miệng kéo dài, cần bác sĩ đánh giá thêm.

Thói quen mút tay hoặc thở bằng miệng kéo dài có thể liên quan đến hàm trên hẹp, nên bác sĩ thường hỏi kỹ về thói quen của bé.

Vì sao nên nong hàm khi trẻ còn nhỏ?

Vì khi trẻ đang lớn, xương hàm trên còn đáp ứng tốt với lực nong. Cắn chéo nếu để lâu có thể làm hàm phát triển lệch. Tổng quan Cochrane năm 2021 ghi nhận ở trẻ 7–11 tuổi, nong hàm bằng khí cụ giúp sửa cắn chéo tốt hơn rõ so với chỉ theo dõi.

Tổng quan này cũng cho thấy khí cụ quad-helix sửa cắn chéo tốt hơn và nhanh hơn khoảng 3 tháng so với hàm nong tháo lắp. Tuy vậy, tác giả nhận định một số so sánh khác vẫn chưa đủ bằng chứng để kết luận chắc chắn. Ở tuổi lớn hơn, việc nong hàm có thể khó hơn và cần phương pháp khác.

Có những loại khí cụ nong hàm nào cho trẻ?

Có ba nhóm hay dùng: hàm nong tháo lắp có ốc nong, khí cụ cố định dạng lò xo như quad-helix, và khí cụ nong nhanh gắn cố định có ốc ở giữa vòm miệng. Bác sĩ chọn loại tùy tuổi, mức độ hẹp và khả năng hợp tác của bé.

Loại khí cụ	Cách hoạt động	Lưu ý
Hàm nong tháo lắp	Tấm nhựa có ốc nong, vặn theo hướng dẫn của bác sĩ	Bé phải đeo đủ giờ mới có tác dụng
Quad-helix	Khung dây kim loại gắn cố định vào răng hàm, tạo lực nong nhẹ	Không phụ thuộc việc bé tự đeo, bác sĩ điều chỉnh khi tái khám
Khí cụ nong nhanh (RME)	Khung kim loại gắn cố định, có ốc ở giữa vòm miệng, bố mẹ vặn bằng chìa	Thời gian vặn ngắn, sau đó giữ nguyên khí cụ vài tháng

Bố mẹ có thể đọc thêm về khí cụ tháo lắp cho trẻ và các phương pháp niềng răng cho trẻ.

Nong hàm nhanh diễn ra như thế nào?

Theo hướng dẫn của một bệnh viện NHS, khí cụ nong nhanh có 4 khâu gắn vào răng và một ốc ở giữa. Bố mẹ vặn ốc bằng chìa nhỏ, thường 2 lần mỗi ngày trong khoảng 2 tuần, rồi bác sĩ khóa ốc lại. Số lần vặn cụ thể luôn theo chỉ định riêng của bác sĩ.

Sau giai đoạn vặn, khí cụ được giữ nguyên khoảng 3 tháng để xương ổn định. Trong vài tuần đầu, giữa hai răng cửa trên thường xuất hiện một khe hở. Đây là dấu hiệu khí cụ đang hoạt động và khe này sẽ tự khép lại dần.

Nong hàm có đau không?

Thường không đau nhiều. Bé có thể thấy căng, tức ở răng và vòm miệng vài ngày đầu hoặc sau mỗi lần vặn, cảm giác này giảm dần. Khí cụ có thể cọ vào má, môi và làm nhiệt miệng, thường khỏi trong 1–2 tuần.

Bé cũng có thể nói hơi khác trong vài ngày đầu, tập đọc to ở nhà giúp bé quen nhanh hơn. Nếu bé đau nhiều, khí cụ lỏng, gãy hoặc cọ gây loét kéo dài, bố mẹ nên liên hệ phòng khám thay vì chờ đến lịch hẹn. Xem thêm bài trẻ niềng răng có đau không.

Bé cần ăn uống và vệ sinh thế nào khi nong hàm?

Bé nên ăn đồ mềm, cắt nhỏ trong vài ngày đầu, tránh đồ cứng, dẻo, dính và hạn chế đồ ngọt, nước có ga. Bé chải răng 2 lần mỗi ngày với kem có fluor, dùng bàn chải kẽ để làm sạch quanh khâu và khung kim loại.

Thức ăn hay mắc lại ở vòm miệng phía trên khí cụ, nên sau khi ăn bé súc miệng bằng nước rồi chải lại kỹ. Bố mẹ xem thêm bài trẻ niềng răng nên ăn gì và vệ sinh răng khi niềng cho trẻ.

Khi nào cần đưa bé đi khám?

Bố mẹ nên đưa bé đi khám nếu thấy bé cắn chéo, hàm lệch khi cắn, vòm miệng hẹp, răng chen chúc hoặc bé thở miệng kéo dài. Bác sĩ sẽ đánh giá bé có cần nong hàm cho trẻ không, và thời điểm nào phù hợp.

Các mốc khám theo tuổi có trong cẩm nang thời điểm niềng răng cho trẻ. Các bác sĩ trong đội ngũ bác sĩ chỉnh nha trẻ em của Nha Khoa Trẻ khám tại 2 cơ sở Thanh Xuân và Vinhomes Smart City (Tây Mỗ), Hà Nội. Bố mẹ có thể đặt lịch khám chỉnh nha cho bé.

Tài liệu tham khảo

• Agostino P và cộng sự (2021). Orthodontic treatment for posterior crossbites. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD000979.pub3.
• North Cumbria Integrated Care NHS. Orthodontics: rapid maxillary expansion.
• NHS Lothian. Rapid Maxillary Expansion.
• Hiệp hội Chỉnh nha Hoa Kỳ (AAO). Orthodontics for Children.